بازیهای ذهن

اتفاقی یا از قضا !

یکی دو هفته پیش بود که در یک مهمانی به صرف شام دعوت بودم.سفره که پهن شد، طبق عادتی قدیمی نگاه کردم تا مطمئن شوم سفره ایرانی ست. واضح تر بگویم خواستم ببینم "نان و نمک" حضور دارند یا نه؟ در همان نگاه سرسری، حضور قاطع و بی تردیدشان را به رخم کشیدند. اما همین که نگاهم را برگرفتم ناگاه احساس کردم چیز غریبی دیده ام. دوباره سفره را مرور کردم و دریافتم  که این تلنگر ذهنی ناگاه، به خاطر شکل و شمایل غریب نمکدان هاست.دو نمکدان مکعبی به شکل "تاس نرد". ذهن که بازیچه ی جدیدی یافته بود، شروع کرد به درهم تنیدن مفاهیم.

نمک که در فرهنگ ما نماد برکت و نعمت است، مظروف ظرفی شده بود که سمبل تصادف و اتفاق و احتمال است. برکت یکی از آن صدها واژه ی غریبی ست که در زبان و فرهنگ ما مفاهیم و معانی بسیار گسترده ای دارد که گاه حتی قابل توضیح هم نیست. تنها یک فضای حسی ست.اما برخی از مفاهیم و معانی دم دست آنرا که در کتب و لغت نامه های مختلف آمده، میتوان ذکر کرد: خوشبختی، سعادت، فراوانی، بسیاری و فزونی نعمت، خجستگی، یمن و ....

حال اینها را به تمامی مظروف تصادف و اتفاق دیدن!

اگرچه تصادف و حضور انکار نکردنی احتمال در آن، مفهومی تازه و بکر نیست، اما هنگامی که فیزیک کوانتومی آنرا به گونه ای جزئی از ماهیت درک و دریافت آدمی از جهان جاری دانست، اندیشه فلسفی و کلامی انسان معاصر را به چالش کشید و نقش پررنگ تر و قابل اعتناتری به آن داد. مفهومی که معانی متضاد و حل ناشدنی جبر و اختیار را با هم در خود دارد. نفس تصادف و اتفاقی بودنش رد پای جبر را نشان میدهد اما اینکه می توان احتمال افتادن بک اتفاق را بسیار بالا برد یا آزادانه در مسیری قرار گرفت که تصادف به شکلی خواسته یا ناخواسته تعین یابد، بوی اختیار میدهد.

میتوان بازی های ذهنی دیگری را هم پیش گرفت. مثلا این ظرف و مظروف موجودیتی توامان و وابسته به هم دارند. یا اینکه همه ی این ماجرا تنها تصویر مجازی نمک و نمکدانیست در آینه ی این جهان جاری یا اینکه....

همه ی این بازی ها شدنی ست اما نه در یک مهمانی شام! چراکه وقت از دست میرود و انسان پرسشگر و جستجو گر از سفره باز میماند. یا نهایتا اگر بختیار باشد غذایی باقی بماند طعام یخ کرده و از دهن افتاده ای بیش نیست!

ماهان- فرح بن النظر بن النسیان( اوایل آذر ماه هشتاد و هفت)

عکس: جعفر مجیدی